Zapalenie pęcherza: objawy, leki i leczenie

W Polsce lekiem przeciwbakteryjnym na niepowikłane zakażenie dolnych dróg moczowych dostępnym bez recepty jest furazydyna, sprzedawana w tabletkach po 50 i 100 mg. Zgodnie z ulotką stosuje się ją tak: pierwszego dnia 100 mg cztery razy na dobę, a przez kolejne dni 100 mg trzy razy na dobę; leczenie trwa zwykle 7–8 dni. Pozostałe leki przeciwbakteryjne stosowane w tym wskazaniu — w tym fosfomycyna — wymagają recepty.6,7

Furazydyna nie jest jednak rozwiązaniem uniwersalnym. Jeśli po 48 godzinach objawy nie zaczynają ustępować, jeśli pojawia się gorączka albo ból okolicy lędźwiowej, albo jeśli zakażenia nawracają, potrzebna jest ocena lekarska i często inny lek. Samodzielne przedłużanie leczenia bez poprawy to najczęstszy błąd w tej dolegliwości.4

Część niepowikłanych zakażeń ustępuje bez antybiotyku. W przeglądzie systematycznym opublikowanym w British Journal of General Practice po dziewięciu dniach bez leczenia 42% kobiet nie miało objawów albo zgłaszało poprawę — ale po sześciu tygodniach nawet 39% uczestniczek nadal nie odczuwało poprawy. Przy leczeniu objawy zwykle zaczynają ustępować w ciągu 1–2 dni.13

Najbardziej pouczające jest badanie, w którym porównano leczenie ibuprofenem z leczeniem fosfomycyną. Wśród kobiet, które zaczęły od ibuprofenu, 64,7% nie potrzebowało w ogóle antybiotyku przez 28 dni. Zapłaciły za to jednak wyraźnie większym nasileniem objawów, a odmiedniczkowe zapalenie nerek wystąpiło u 5 z 241 kobiet w grupie ibuprofenu wobec 1 z 243 w grupie fosfomycyny.12

Praktyczny wniosek jest taki, że odroczenie antybiotyku jest możliwą, ale nie darmową strategią. Wytyczne NICE przewidują wprost możliwość wystawienia recepty „na zapas", do zrealizowania dopiero wtedy, gdy objawy nie zaczną ustępować w ciągu 48 godzin albo się nasilą.2,4 Warunkiem jest jasna instrukcja, kiedy zgłosić się pilnie.

Zapalenie pęcherza nie jest chorobą zakaźną i nie przenosi się z człowieka na człowieka. Bakterie pochodzą z własnej flory jelitowej chorego: przedostają się z okolicy krocza przez cewkę moczową do pęcherza. Escherichia coli odpowiada za 75–95% niepowikłanych zakażeń.1,3

Ryzyko zwiększają: aktywność seksualna, stosowanie środków plemnikobójczych, menopauza i związany z nią niedobór estrogenów, cukrzyca, wstrzymywanie moczu, odwodnienie, cewnikowanie oraz przebyte wcześniej zakażenia. Zapalenie pęcherza pojawiające się po stosunku jest zjawiskiem opisanym i nie oznacza zakażenia przenoszonego drogą płciową — choć, jeśli pojawia się wydzielina z cewki albo upławy, trzeba pomyśleć o innym rozpoznaniu.15,16

Odpowiedź brzmi: żurawina — słabo i tylko w profilaktyce; D-mannoza — największe badanie nie wykazało różnicy wobec placebo; witamina C — nie występuje w wytycznych w ogóle. Żaden z tych preparatów nie leczy trwającego zakażenia; wszystkie dotyczą wyłącznie zapobiegania nawrotom.2,9,10,18

Żurawina. Przegląd Cochrane z 2023 roku wykazał u kobiet z nawracającymi zakażeniami zmniejszenie ryzyka: ryzyko względne 0,74 (95% przedział ufności 0,55–0,99). Korzyści nie wykazano natomiast u kobiet w ciąży, u osób starszych w placówkach opiekuńczych ani przy pęcherzu neurogennym.9

D-mannoza. Największe badanie, przeprowadzone w podstawowej opiece zdrowotnej na 598 kobietach, zakończyło się wynikiem negatywnym: nawrót wystąpił u 51,0% w grupie D-mannozy i 55,7% w grupie placebo, a różnica nie była istotna statystycznie.10 Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej określają stosowanie D-mannozy jako dopuszczone, a nie zalecane.18

Witamina C i „zakwaszanie moczu". Nie występują w wytycznych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego ani w rekomendacjach Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej dotyczących terapii nieantybiotykowych. To nie jest metoda o potwierdzonej skuteczności.2,18

Polskie wytyczne z 2024 roku klasyfikują zakażenie układu moczowego u mężczyzny jako powikłane. Oznacza to inny tryb postępowania: potrzebny jest posiew moczu, dłuższe leczenie i ocena, czy nie ma przeszkody w odpływie moczu albo zajęcia gruczołu krokowego. Uproszczona ścieżka stosowana u kobiet tu nie obowiązuje.1

Krótka cewka moczowa u kobiet tłumaczy, dlaczego u nich zakażenia są wielokrotnie częstsze, a u mężczyzn — rzadkie i z tego powodu wymagające wyjaśnienia. Objawy dyzuryczne u mężczyzny mogą wynikać z zapalenia gruczołu krokowego, zapalenia cewki moczowej o etiologii przenoszonej drogą płciową albo z przeszkody podpęcherzowej. To są rozpoznania, których nie da się rozstrzygnąć na odległość.1,16

Odmowa też jest wykonaniem konsultacji. Lekarz wystawia receptę wyłącznie wtedy, gdy są wskazania medyczne. Przy gorączce, podejrzeniu zajęcia nerek, w ciąży albo u mężczyzny kieruje na wizytę stacjonarną i wyjaśnia dlaczego. Opłata dotyczy oceny lekarskiej, nie dokumentu; zasady opisuje regulamin, a szczegóły opłat znajdziesz w cenniku.